Vendet e Ballkanit Perëndimor ndodhen në një pikë kyçe të tranzicionit të tyre energjetik. Për dekada, ekonomitë e tyre kanë qenë të varura kryesisht nga qymyrguri dhe karburantet e importuara. Tani, ndërsa Europa përshpejton kalimin drejt energjisë më të pastër, rajoni përballet me një zgjedhje: të investojë miliarda në infrastrukturën e re të gazit, ose të anashkalojë këtë hap dhe të kalojë direkt në një të ardhme të fuqizuar nga energjitë e rinovueshme.
Një analizë e re nga Global Energy Monitor sugjeron se rruga e dytë jo vetëm që është e mundur, por gjithashtu më e përballueshme dhe e qëndrueshme. Sipas raportit, gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor — Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia — kanë një potencial të kombinuar prej 23 gigavat projekte diellore dhe me erë në horizont. Kjo është më shumë se 15 herë kapaciteti aktual i energjive të rinovueshme në funksion, dhe mjaftueshëm për të prodhuar katër herë më shumë energji elektrike gjatë jetës së tyre se sa do të ofronin termocentralet e planifikuara të gazit.
Implikimet janë të jashtëzakonshme. Duke i dhënë përparësi energjisë diellore dhe erës mbi gazin, rajoni mund të kursejë më shumë se 9 miliardë euro në kosto energjetike dhe të shmangë 103 milion tonë emetime CO₂ — pothuajse ekuivalent me gjithë emetimet e rajonit në 2022. Për qeveritë që kërkojnë siguri energjetike dhe stabilitet ekonomik, këto shifra janë të vështira për t’u injoruar.
Pse Ka Kuptim të Anashkalosh Gazin
Gazi shpesh është përshkruar si një “karburant tranzicioni” — një urë më e pastër mes qymyrgurit dhe energjive të rinovueshme. Por për Ballkanin Perëndimor, kjo urë mund të mos jetë e nevojshme. Ndërtimi i infrastrukturës së gazit është i shtrenjtë, me rrezik dhe i detyron vendet të varen nga fosilet për dekada, ndërsa Europa po i largon ato me shpejtësi.
Energjitë e rinovueshme, nga ana tjetër, po bëhen më të lira çdo vit. Prodhimi i energjisë diellore dhe me erë në shkallë të gjerë është tashmë ndër opsionet më me kosto të ulët për energji të re. Ndryshe nga gazi, ato nuk varen nga tregjet globale të paqëndrueshme të karburantit apo tubacionet me ndjeshmëri gjeopolitike. Çdo megavat i energjisë diellore ose me erë të instaluar lokalisht do të thotë më pak varësi nga energjia e importuar dhe më shumë rezistencë ndaj rritjeve të çmimeve.
Fokus te Shqipëria
Ndër vendet e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria ka një pozicion unik në peizazhin energjetik. Ndryshe nga fqinjët e saj, Shqipëria mbështetet pothuajse tërësisht në energji të rinovueshme — rreth 95% e elektricitetit vjen nga hidrocentrale. Kjo i jep vendit një avantazh në tranzicionin drejt energjisë së pastër, por gjithashtu e ekspozon ndaj rreziqeve: vitet e thatë dhe ndryshimet e reshjeve e bëjnë sistemin të ndjeshëm, shpesh duke e detyruar Shqipërinë të importojë energji me çmime të larta tregu.
Këtu, energjia diellore dhe me erë mund të luajnë një rol transformues. Duke diversifikuar miksin e rinovueshëm, Shqipëria mund të ulë varësinë nga hidrocentrale dhe të forcojë sigurinë energjetike. Qeveria ka nisur tashmë ankande konkurruese për projekte të mëdha diellore, përfshirë Parkun Diellor Karavasta (140 MW) dhe Parkun Diellor Spitalla (100 MW), zhvilluar në partneritet me investitorë ndërkombëtarë. Projekte më të vogla me erë janë gjithashtu duke u shfaqur, me disa gigavat kapacitet në faza të ndryshme planifikimi.
Ekziston gjithashtu një interes në rritje për energjinë diellore në çatitë e shtëpive dhe bizneseve, të nxitur nga çmimet e larta të energjisë dhe politikat e përshtatura me BE-në. Megjithatë, si në të gjithë rajonin, infrastruktura e rrjetit mbetet një pikë e dobët. Pa investime në transmetim dhe magazinim, Shqipëria mund të ketë vështirësi në integrimin e përqindjeve më të larta të energjive të ndryshueshme.
Rëndësisht, Shqipëria nuk ka investuar ende masivisht në gaz si pjesë e strategjisë së saj energjetike. Ndërsa disa politikanë e shohin gazin — përmes Tubacionit Transadriatik (TAP) që kalon në territorin e saj — si një rezervë të mundshme, shkalla e investimeve të nevojshme për ndërtimin e centralëve dhe infrastrukturës së shpërndarjes e bën këtë rrugë shumë më pak tërheqëse se zgjerimi i energjive të rinovueshme. Në shumë mënyra, Shqipëria po e kapërthen gazin thjesht duke u fokusuar drejtpërdrejt tek dielli dhe era.
Ngërçet
Megjithëse potenciali është i madh, ritmi i zhvillimit të energjive të rinovueshme në Ballkanin Perëndimor, përfshirë Shqipërinë, është më i ngadaltë se sa nevojitet. Vetëm një pjesë e vogël e projekteve të shpallura është nën ndërtim. Zhvilluesit përballen me procese të ngadalta dhe të ndërlikuara lejesh, kuadro rregullatore të pasakta dhe rrjete të vjetruara që ende nuk mund të përballojnë përqindje të mëdha të diellit dhe erës.
Financimi është një tjetër pengesë. Kreditorët ndërkombëtarë si BERZH dhe IFC janë aktivë në Shqipëri, por investitorët privatë kërkojnë ende garanci më të forta për stabilitetin e politikave dhe transparencën e tregut. Sigurimi që projektet e rinovueshme të zhvillohen me komunitetet lokale në mendje — duke shmangur konflikte tokësore dhe duke mbrojtur biodiversitetin — gjithashtu do të jetë kyç për mbështetjen publike.
Një Mundësi Strategjike
Nëse Ballkani Perëndimor mund të kapërcejë këto sfida, shpërblimet mund të jenë transformuese. Vendet si Serbia kryesojnë në kapacitetin e mundshëm, por avantazhi i Shqipërisë në energjitë e rinovueshme dhe miksin relativisht të pastër energjetik mund t’i lejojë të pozicionohet si lider rajonal në diversifikimin e energjisë së gjelbër.
Energjia elektrike më e lirë do të lehtësojë barrën mbi familjet dhe industrinë. Ajri më i pastër do të përmirësojë shëndetin publik. Dhe pavarësia më e madhe nga karburantet e importuara do të forcojë sigurinë kombëtare. Duke anashkaluar fazën e gazit, rajoni mund të shmangë asetet e bllokuara dhe të siguronte sistemet e tij energjetike për politikave të ashpra të klimës nga Bashkimi Evropian.
Rruga Përpara
Për Shqipërinë dhe fqinjët e saj, rruga është e qartë:
- Thjeshtoni procesin e lejes për të përshpejtuar projektet diellore dhe me erë.
- Investoni në përmirësimin e rrjetit dhe magazinimit për të menaxhuar energjitë e ndryshueshme.
- Ofroni kuadro të qëndrueshme për investitorët, me ankande transparente dhe kontrata afatgjata.
- Bashkëpunoni me BE-në, duke përfituar nga financimi dhe mbështetja politike përmes Green Deal dhe mekanizmave të Just Transition.
Zgjedhja është e thjeshtë: të bllokoni dekada të varësisë nga fosilet, ose të kaloni direkt në një të ardhme më të pastër, më të lirë dhe më të sigurt energjetike. Për Shqipërinë — dhe tërë Ballkanin Perëndimor — opsioni i “kapërthimit të gazit” jo vetëm që është i mundur. Ai mund të jetë hapi më i mençur që mund të ndërmarrin.
© 2025 | Redaktuar nga autori dhe krijuar me Inteligjencë Artificiale (AI)