Qeveritë në të gjithë Evropën Juglindore po ndjekin ose po shqyrtojnë projekte bërthamore për të siguruar energji elektrike me karbon të ulët, por rreziqet që lidhen me financimin, ndërtimin, tregun e energjisë elektrike dhe gjeopolitikën mund të përcaktojnë nëse këto plane do të realizohen dhe kush do t’i paguajë ato. Projektet synojnë të ulin varësinë nga lëndët djegëse fosile të importuara dhe ekspozimin ndaj tregjeve të paqëndrueshme të energjisë, ndërkohë që termocentralet me qymyr po vjetrohen dhe kërkesa po formësohet gjithnjë e më shumë nga elektrifikimi dhe investimet industriale.
Për ekonomitë më të vogla të rajonit, pyetja kryesore është nëse përfitimet e mundshme justifikojnë koston. Projektet bërthamore kërkojnë angazhime që shtrihen përtej cikleve normale politike dhe të investimeve, ndërkohë që pjesa më e madhe e shpenzimeve të tyre duhet të sigurohet përpara se një termocentral të shesë kilovatët e parë të energjisë elektrike.
Kjo i lë qeveritë të peshojnë sigurinë energjetike përballë barrës së financimit të projekteve, kostot dhe kthimet e të cilave do të shpalosen ndër dekada. Mbështetja financiare e nevojshme mund të bjerë përfundimisht mbi taksapaguesit, konsumatorët e energjisë elektrike ose ndërmarrjet shtetërore.
Projekte në faza të ndryshme
Bullgaria planifikon të ndërtojë dy reaktorë Westinghouse AP1000 në termocentralin bërthamor të Kozloduy-t. Marrëveshjet për inxhinierinë dhe zhvillimin e projektit kanë përparuar, por financimi, përgjegjësitë e ndërtimit dhe ndarja e tejkalimeve të kostove mbeten ndër çështjet më të vështira tregtare të projektit.
Zgjerimi i propozuar do të shtonte kapacitetin bërthamor konvencional në një vend që kërkon energji elektrike të besueshme dhe me karbon të ulët. Marrëveshjet shënojnë përparim në zhvillimin e projektit, por nuk zgjidhin mënyrën se si do të financohet ndërtimi apo se si do të ndahen rreziqet midis palëve.
Rumania planifikon të zgjerojë termocentralin bërthamor të Cernavodă-s dhe po shqyrton mundësinë e reaktorëve të vegjël modularë në Doicești. Programi mund të forcojë furnizimin e brendshëm me energji elektrike dhe të krijojë mundësi në fushën e inxhinierisë, ndërtimit dhe prodhimit të specializuar.
Në të njëjtën kohë, ndjekja e më shumë se një teknologjie bërthamore kërkon burime të konsiderueshme financiare, personel të kualifikuar dhe institucione rregullatore të forta në Rumani. Vendi duhet të dëshmojë se projektet e tij janë teknikisht të realizueshme dhe ekonomikisht të besueshme, edhe në skenarë të pafavorshëm të ndërtimit dhe të tregut të energjisë elektrike.
Termocentrali ekzistues i Krško-s në Slloveni, të cilin vendi e zotëron bashkërisht me Kroacinë, ka leje për të operuar deri në vitin 2043, në varësi të përmbushjes së vazhdueshme të kërkesave të sigurisë. Kjo i jep Lubjanës kohë për të vlerësuar reaktorin e dytë të propozuar JEK2, në vend që të angazhohet para kohe në një investim potencialisht të shtrenjtë.
Krško gjithashtu ilustron se si pronësia ndërkufitare mund t’u sigurojë vendeve më të vogla akses në prodhimin e energjisë në shkallë të gjerë, pa pasur nevojë që secili prej tyre të ndërtojë termocentralin e vet. Ndarja e prodhimit të energjisë elektrike mund të jetë më e lehtë sesa arritja e një marrëveshjeje për mënyrën e ndarjes së detyrimeve financiare, menaxhimin e mbetjeve dhe pagesën e kostove përfundimtare të çmontimit.
Projekti Paks II i Hungarisë përfshin dy reaktorë të projektuar nga Rusia, me një kapacitet të planifikuar të kombinuar prej rreth 2,400 MW. Projekti është i lidhur me një kontratë të raportuar me vlerë 12.5 miliardë euro, të trashëguar nga qeveria e mëparshme, dhe administrata e re po rishikon marrëveshjet tregtare, duke përfshirë mundësinë e zëvendësimit të kompanisë ruse Rosatom si kontraktori kryesor.
Financimi dhe varësia strategjike
Ndryshimi i mundshëm në Paks II nxjerr në pah një rrezik që shkon përtej kostos së ndërtimit të një termocentrali. Energjia bërthamore mund të zvogëlojë varësinë nga gazi i importuar, por teknologjia e huaj e reaktorëve, financimi, furnizimi me lëndë djegëse dhe mirëmbajtja mund të krijojnë një formë tjetër të varësisë strategjike.
Ndryshimi i furnitorëve në mes të zhvillimit të një projekti bërthamor mund të sjellë shpenzime shtesë, mosmarrëveshje kontraktuale dhe vonesa. Prandaj, sovraniteti energjetik nuk është domosdoshmërisht më i lirë se siguria energjetike, veçanërisht kur një projekt përfshin tashmë angazhime afatgjata dhe marrëveshje tregtare.
Projekti Akkuyu i Turqisë ofron një model tjetër të pronësisë dhe financimit: një strukturë e mbështetur nga Rusia e tipit “ndërto-zotëro-opero”. Ai tregon se si investimet e huaja mund të ndihmojnë në realizimin e infrastrukturës bërthamore, duke ngritur njëkohësisht pyetje mbi pronësinë afatgjatë, kontrollin operacional dhe varësinë strategjike.
Komisioni Evropian vlerëson se Bashkimi Evropian do të ketë nevojë për rreth 241 miliardë euro investime në energjinë bërthamore deri në vitin 2050 për reaktorë të rinj të mëdhenj dhe zgjerimin e objekteve ekzistuese. Teknologjitë e reja të reaktorëve do të kërkonin kapital shtesë përtej këtij vlerësimi.
Një pjesë e madhe e shpenzimeve duhet të angazhohet përpara se të shitet energjia e parë elektrike. Krahasuar me zhvillimet e energjisë diellore ose të erës, projektet konvencionale bërthamore përfshijnë përgjithësisht procese të gjata licencimi, programe komplekse ndërtimi dhe kosto të konsiderueshme fillestare.
Këto karakteristika e bëjnë ekonominë e energjisë bërthamore veçanërisht të ndjeshme ndaj kushteve të financimit. Kostot më të larta të huamarrjes ose vonesat në vënien në punë mund ta bëjnë një reaktor dukshëm më pak konkurrues, ndërsa tejkalimet në ndërtim rrisin kërkesat për kapital kur një projekt është ende i paaftë për të gjeneruar të ardhura.
Qeveritë mund t’i mbështesin projektet përmes garancive, financimit të drejtpërdrejtë, kthimeve të rregulluara ose marrëveshjeve afatgjata të blerjes së energjisë elektrike. Mekanizma të tillë i rishpërndajnë rreziqet në vend që t’i eliminojnë ato, dhe barra financiare mund të bjerë përfundimisht mbi financat publike, përdoruesit e energjisë elektrike ose ndërmarrjet shtetërore të shërbimeve.
Njohja e investimeve të kualifikuara në energjinë bërthamore sipas taksonomisë së financave të qëndrueshme të Bashkimit Evropian mund të përmirësojë aksesin në kapital. Kjo nuk e bën një projekt të shtrenjtë fitimprurës dhe as nuk i mbron investitorët nga vonesat në ndërtim, një dallim ky që ka rëndësi për qeveritë që kërkojnë energji elektrike të përballueshme për të mbështetur konkurrueshmërinë industriale.
Të ardhurat nga tregu mbeten të pasigurta
Reaktorët e rinj pritet të hyjnë në sistemet elektroenergjetike në vitet 2030, të cilët mund të ndryshojnë ndjeshëm nga ata që operojnë sot. Zgjerimi i kapaciteteve diellore dhe të erës, ruajtja me bateri, ndërlidhjet elektrike dhe konsumi industrial më fleksibël po ndryshojnë vlerën e energjisë elektrike gjatë orëve dhe stinëve.
Prodhimi i energjisë bërthamore mund të sigurojë sasi të konsiderueshme të energjisë elektrike me karbon të ulët kur prodhimi nga era dhe dielli është i pamjaftueshëm. Por prodhimi i qëndrueshëm nuk sjell automatikisht të ardhura tërheqëse në treg, veçanërisht për projektet që mbartin kosto të larta fikse dhe investime të mëdha fillestare.
Periudhat me prodhim të bollshëm diellor mund t’i ulin ndjeshëm çmimet e energjisë elektrike në tregun me shumicë. Një termocentral bërthamor me kosto të larta fikse dhe me preferencë për operim të vazhdueshëm mund të përballet për rrjedhojë me çmime të ulëta në disa momente, edhe pse ai furnizon energji elektrike të besueshme kur prodhimi nga burimet e rinovueshme është më i ulët.
Sfida kryesore ekonomike është shitja e energjisë elektrike me çmime të mjaftueshme për të rikuperuar një investim jashtëzakonisht të madh dhe afatgjatë. Për zhvillimet e reja, kontratat afatgjata ose marrëveshjet e tjera për stabilizimin e të ardhurave mund të bëhen thelbësore.
Këto marrëveshje do ta transferonin një pjesë të rrezikut të tregut te blerësit e energjisë elektrike ose autoritetet publike, në vend që ta eliminonin atë. Konsumatorët industrialë do të kishin nevojë për çmime që mbeten konkurruese me marrëveshjet alternative të furnizimit, ndërsa qeveritë do të duhet të shqyrtojnë se si shpërndahet ekspozimi financiar përkatës.
Kapaciteti shtesë bërthamor në Bullgari, Rumani, Hungari ose Slloveni mund të ndryshojë tregtinë ndërkufitare të energjisë elektrike, të zëvendësojë një pjesë të prodhimit nga lëndët djegëse fosile dhe të ndikojë në çmimet me shumicë në vendet fqinje. Kapaciteti rajonal mund të përfitojë gjithashtu ekonomitë importuese që nuk kanë perspektivë realiste për të ndërtuar reaktorët e tyre në një të ardhme të afërt.
Për sistemet elektroenergjetike të Ballkanit Perëndimor që varen nga qymyri, efekti më i menjëhershëm ekonomik i ringjalljes bërthamore mund të vijë përmes tregtisë rajonale të energjisë dhe jo përmes investimeve të brendshme bërthamore. Një vend nuk ka nevojë të zotërojë një reaktor për të përfituar nga prodhimi i tij, ndërsa një vend që financon një të tillë nuk mund të supozojë se tregjet fqinje do të paguajnë gjithmonë çmime mjaft të larta për energjinë e tij elektrike.
Reaktorët më të vegjël dhe zgjedhjet rajonale
Reaktorët e vegjël modularë shpesh paraqiten si një përgjigje e mundshme ndaj vështirësive të investimeve konvencionale bërthamore. Njësitë e tyre më të vogla prodhuese mund të lejojnë shtimin progresiv të kapaciteteve dhe mund ta bëjnë energjinë elektrike bërthamore më të aksesueshme për rrjetet më të vogla dhe konsumatorët industrialë.
Kjo mundësi nuk i eliminon pikëpyetjet mbi financimin dhe realizimin me të cilat përballen projektet bërthamore. Eksplorimi i reaktorëve të vegjël modularë nga Rumania në Doicești, krahas planeve të saj për Cernavodă, ilustron kërkesat që zhvillimi i teknologjive të shumta mund t’u imponojë fondeve, personelit të kualifikuar dhe institucioneve rregullatore.
Në të gjithë rajonin, qeveritë po shqyrtojnë energjinë bërthamore si përgjigje ndaj shqetësimeve për sigurinë energjetike dhe nevojës për energji elektrike të besueshme dhe me emetime të ulëta karboni. Megjithatë, projektet e përshkruara nuk janë thjesht investime në energji elektrike: ato janë angazhime industriale dhe gjeopolitike shumëdekadëshe.
Prandaj, vendimi për të ndërtuar përfshin më shumë sesa thjesht zgjedhjen e një dizajni reaktori. Qeveritë duhet të adresojnë mënyrën se si financohen projektet, kush mban përgjegjësi për ndërtimin, si menaxhohen tejkalimet e kostove dhe nëse tregu i energjisë elektrike mund të sigurojë të ardhura gjatë gjithë jetëgjatësisë së investimit.
Bashkëpunimi rajonal mund të sigurojë akses në prodhimin e energjisë pa pasur nevojë që çdo vend të zotërojë një termocentral, siç e tregon rasti i Krškos. Por marrëveshjet ndërkufitare nuk zgjidhin vetvetiu detyrimet financiare, menaxhimin e mbetjeve apo kostot e çmontimit, dhe nuk mund të merret si e mirëqenë që tregjet fqinje do të ofrojnë çmime mjaft të larta për të mbështetur një projekt.
Për zgjerimin e propozuar të Kozloduy-t, çështjet tregtare të pazgjidhura përfshijnë financimin, përgjegjësitë e ndërtimit dhe trajtimin e tejkalimeve të kostove. Rumania duhet të vërtetojë besueshmërinë teknike dhe ekonomike të planeve të saj, ndërsa Hungaria po rishikon marrëveshjet tregtare të Paks II, duke përfshirë rolin e Rosatom-it.
Këto investime mund të përmirësojnë aksesin në prodhimin e energjisë me karbon të ulët dhe të reduktojnë varësinë nga lëndët djegëse fosile të importuara, por mbështetja financiare nuk i shmang rreziqet e ndërtimit apo ato të tregut. Kostot mund të mbeten mbi taksapaguesit, konsumatorët ose ndërmarrjet shtetërore, ndërkohë që të ardhurat nga energjia elektrike e këtyre projekteve varen nga tregjet që po ndryshojnë përmes prodhimit nga burimet e rinovueshme, ruajtjes së energjisë, ndërlidhjeve dhe një kërkese më fleksibël.
Burimi: SEE Energy News

