Alumini ka kaluar nga një metal më i vlefshëm se ari në vitet 1880, në metalin e dytë më të përdorur në Tokë. Megjithatë, gjatë këtyre 140 viteve, procesi bazë i prodhimit të tij ka mbetur kryesisht i pandryshuar. Kjo nuk do të përbënte ndonjë problem të madh, përveç faktit se procesi kimik çliron CO2 në një masë sa rreth 1.5 herë pesha e aluminit të prodhuar.
Studiuesit në kompaninë norvegjeze Hydro, në bashkëpunim me SINTEF dhe Universitetin Norvegjez të Shkencës dhe Teknologjisë (NTNU), kanë zhvilluar një proces alternativ prodhimi të quajtur HalZero, i cili sipas tyre mund t’i eliminojë plotësisht këto emetime. Ekipi demonstroi së fundmi qëndrueshmërinë e teknologjisë duke prodhuar alumin përmes këtij procesi të ri për herë të parë.
Alumini është metali i dytë më i përdorur në botë, i tejkaluar vetëm nga hekuri, falë bollëkut të tij në koren e Tokës dhe raportit të lartë forcë-peshë, ndër të tjera veti. Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së (USGS) vlerëson se vetëm në vitin 2025, bota prodhoi rreth 74 milionë tonë metrikë alumin primar (duke përjashtuar materialin e ricikluar) për pjesë dhe karroceria automjetesh, paketim pijesh, avionë, ndërtim, pajisje elektrike dhe aplikime të panumërta të tjera. Problemi qëndron në faktin se prodhimi i aluminit është jashtëzakonisht intensiv për sa i përket karbonit.
Përpara se të llogarisim emetimet nga minierat, transporti, prodhimi i energjisë elektrike dhe aktivitete të tjera prodhuese, vetë kimia e nxjerrjes së aluminit çliron rreth 1.5 kg CO2 për çdo kilogram metal të prodhuar. Teknologjia HalZero e Hydro synon t’i eliminojë këto emetime direkte duke ndryshuar rrënjësisht kiminë e përfshirë në prodhimin e këtij metali.
Për të kuptuar procesin e kompanisë, fillimisht duhet të shohim se si prodhohet alumini në mënyrë konvencionale. Ndonëse metali është i bollshëm në koren e Tokës, ai nuk gjendet natyrshëm në formën e tij metalike të pastër. Alumini gjendet i lidhur kimikisht me elemente të tjera në minerale, veçanërisht në xehen e boksitit, e cila rafinohet për të prodhuar oksid alumini, i njohur gjithashtu si aluminë.
Për të nxjerrë metalin, prodhuesit përdorin elektrolizën Hall-Héroult, një proces i zhvilluar për herë të parë në vitin 1886 dhe që përdoret ende praktikisht në të gjithë prodhimin primar të aluminit sot. Procesi përfshin shkrirjen e aluminës në një elektrolit të shkrirë, zakonisht me bazë krioliti, në temperatura që i afrohen 1,000 °C. Më pas, një rrymë e fuqishme elektrike kalon përmes përzierjes duke përdorur elektroda karboni, duke shkaktuar një reaksion kimik që ndan aluminin nga oksigjeni me të cilin është i lidhur.
Alumini grumbullohet në formë të shkrirë në fund të qelizës elektrolitike, ndërsa oksigjeni i çliruar reagon me anodat e karbonit për të formuar CO2-shin problematik, i cili shpërndahet në atmosferë. Reaksioni gjithashtu konsumon gradualisht anodat e karbonit, të cilat duhet të zëvendësohen periodikisht. Tani, ky burim emetimi nuk mund të eliminohet thjesht duke e furnizuar të gjithë procesin me energji elektrike të rinovueshme, pasi CO2-shi është një produkt i pashmangshëm i vetë reaksionit.
Një zgjidhje e mundshme është kapja e CO2-shit përpara se ai të shpërndahet, por kjo paraqet një sfidë tjetër. Gazrat e shkarkimit nga shkritoret konvencionale përzihen me vëllime të mëdha të ajrit të ventilimit, duke e lënë CO2-shin në përqendrime rreth 1%. Ndarja dhe kapja e një gazi kaq të holluar është teknikisht sfiduese dhe e kushtueshme.
Zgjidhja e Hydro-s është ndryshimi i plotë i kimisë së procesit. Në vend që ta ushqejë aluminën direkt në një qelizë elektrolitike, procesi HalZero e shndërron atë fillimisht në klorur alumini përmes një reaksioni kimik të njohur si klorinim. Kloruri i aluminit që rezulton i nënshtrohet më pas elektrolizës, ku një rrymë elektrike e ndan atë në alumin të pastër dhe gaz klori.
Si rezultat, ndryshe nga procesi konvencional, ku oksigjeni reagon me anodat e karbonit dhe shpërndahet si CO2, elektroliza e klorurit të aluminit prodhon gaz klori si nënprodukt. “Gaz edhe më helmues?” mund të pyesni. Në një lëvizje të zgjuar kimike, klori mblidhet dhe qarkullon sërish në procesin e klorinimit, ku mund të ripërdoret për të prodhuar më shumë klorur alumini, duke krijuar një cikël të mbyllur.
Tani, vetë faza e klorinimit përfshin ende karbonin dhe gjeneron CO2. Megjithatë, Hydro thotë se ka zhvilluar gjithashtu një mënyrë për ta kapur këtë gaz dhe për ta shndërruar atë sërish në monoksid karboni (CO), i cili më pas ripërdoret në procesin kimik. Prandaj, si klori ashtu edhe karboni qarkullojnë vazhdimisht nëpër sistem në cikle të ndara të mbyllura. Procesi i shndërrimit të CO2 në CO gjithashtu çliron pak oksigjen (O₂) të pastër.
Duke e mbajtur të gjithë karbonin në qarkullim brenda sistemit, HalZero mund të eliminojë emetimet direkte të CO2-shit që lidhen si me elektrolizën e aluminit ashtu edhe me prodhimin konvencional të anodave të karbonit. Rezultati, të paktën në parim, është një proces që prodhon alumin duke çliruar oksigjen në vend të CO2-shit.
Interesante është se ideja e prodhimit të aluminit përmes elektrolizës së klorurit të aluminit nuk është plotësisht e re.
Sipas Egil Skybakmoen, menaxher kërkimor në SINTEF, prodhuesi amerikan i aluminit Alcoa eksperimentoi me një proces të ngjashëm që në vitet 1980. Që atëherë, Hydro e ka rishikuar dhe zhvilluar më tej këtë teknologji, duke shpenzuar dekadën e fundit për të punuar mbi procesin e saj të patentuar. Sfida ka qenë shndërrimi i kimisë në një sistem praktik prodhimi që mund të funksionojë vazhdimisht, të riciklojë gazrat e tij dhe, përfundimisht, të konkurrojë me shkritoret konvencionale.
Muajin e kaluar, pas një dekade pune, studiuesit e Hydro prodhuan me sukses alumin nga kloruri i aluminit duke përdorur teknologjinë e elektrolizës HalZero për herë të parë në qendrën kërkimore dhe të testimit të kompanisë në Porsgrunn, Norvegji, duke vërtetuar se teknologjia bazë e elektrolizës funksionon përtej eksperimenteve në shkallë laboratorike të kryera gjatë zhvillimit të saj.
“Ky është një moment historik i rëndësishëm për Hydro-n dhe komunitetet e teknologjisë dhe kërkimit në Norvegji, si dhe një hap domethënës përpara në zhvillimin e HalZero-s,” tha Eivind Kallevik, President dhe CEO i Hydro.
Megjithatë, siç ndodh pothuajse gjithmonë, ka disa rezerva të rëndësishme.
Së pari, pavarësisht emrit të saj, HalZero ende nuk ka arritur prodhimin e aluminit me zero emetime. Hydro pranon se procesi aktual eksperimental ende gjeneron CO2, pasi studiuesit ende nuk kanë integruar dhe demonstruar të gjitha hapat e nevojshëm për ta mbajtur karbonin në një qark të mbyllur. Në veçanti, procesi për shndërrimin e CO2 të kapur përsëri në CO të ripërdorshëm ende nuk është testuar. Për më tepër, kompania nuk ka bërë publike shifra të detajuara mbi sasinë e aluminit të prodhuar, pastërtinë e tij apo konsumin e energjisë gjatë demonstrimit.
Megjithatë, gjetjet paraprake duken inkurajuese, veçanërisht nga pikëpamja ekonomike. Sipas Skybakmoen, studimet dhe testet e kryera deri më tani sugjerojnë se një impiant HalZero në shkallë industriale mund të kërkojë afërsisht të njëjtën sasi energjie dhe investimi kapital si një shkritore konvencionale alumini. Nëse këto parashikime konfirmohen, teknologjia mund të eliminojë potencialisht emetimet direkte të procesit pa rritur ndjeshëm koston e prodhimit të aluminit.
Sigurisht, këto pretendime duhet të demonstrohen në shkallë industriale. HalZero gjithashtu trajton në mënyrë specifike emetimet në vetë procesin kimik, jo në të gjithë zinxhirin e furnizimit të prodhimit të aluminit, i cili qëndron në rreth 14.8 kg (32.63 paund) ekuivalent CO2 për kilogram alumini.
Si hapa të mëtejshëm, Hydro planifikon të zhvillojë një pilot konceptual industrial shumë më të madh, i cili do t’i bashkojë të gjitha fazat individuale të HalZero në një sistem të integruar prodhimi. Për dallim nga objekti aktual, i cili i teston proceset e ndryshme veç e veç, piloti i ri do t’u mundësonte studiuesve të hulumtojnë se si ato funksionojnë së bashku në kushte më të përafërta me ato të një shkritoreje reale alumini. Kjo përfshin demonstrimin e prodhimit të vazhdueshëm të aluminit, duke ricikluar klorin dhe karbonin pa emetuar CO2.
Kompania ka përfituar një fond shtesë prej 82 milionë NOK (rreth 8,725,000 dollarë amerikanë) nga Enova, një ndërmarrje shtetërore norvegjeze, për të mbështetur planifikimin dhe studimet e fizibilitetit për fazën tjetër. Piloti i propozuar do të ndërtohej në rajonin Grenland të Norvegjisë, në pritje të miratimit përfundimtar të ndërtimit.
Edhe nëse gjithçka shkon sipas planit, Hydro pranon se do të nevojiten edhe disa vite të tjera testimi, zhvillimi dhe pilotimi përpara se HalZero të jetë gati për përdorim komercial; një afat kohor i kuptueshëm, duke marrë parasysh se synon të zëvendësojë një standard 140-vjeçar.
HalZero është pjesë e ambicies së kompanisë për të arritur emetime neto zero të karbonit në prodhimin e aluminit deri në vitin 2050. Ndonëse teknologjia po zhvillohet kryesisht për objektet e reja të prodhimit të aluminit, Hydro shpreson se ajo mund të zëvendësojë përfundimisht linjat e vjetruara të prodhimit në shkritoret ekzistuese.
Burimet: Norwegian SciTech News, Hydro
Burimi: newatlas.com

