Bori dhe Çukaru Peki prodhuan rreth 296,000 tonë bakër dhe 9.1 tonë ar vitin e kaluar, duke e bërë Serbinë prodhuesin e dytë më të madh të bakrit në Evropë. Shumica e re parlamentare po vë tani në pikëpyetje mënyrën e menaxhimit të projekteve minerare, duke e vendosur besimin e publikut dhe rregullat për lejet në qendër të debatit politik për këtë sektor.
Serbia Zijin Mining, e cila operon minierën e Çukaru Pekit, raportoi më shumë se 1.1 miliardë euro fitim neto në vitin 2025 nga rreth 1.8 miliardë euro të ardhura, një marzh prej rreth 60%. Këto shifra nënvizojnë përmasat e biznesit, ndërkohë që kundërshtimi ndaj vendimeve të marra pas dyerve të mbyllura, lejeve të dhëna nga lart-poshtë dhe trajtimit të kritikëve si agjentë të huaj, është kthyer në një sfidë për praktikat e vendosura minerare.
Zgjedhjet sjellin në fokus konsultimet për Jama Bor
Më 25 tetor, “Lista e Studentëve”, e cila doli nga dy vite protesta kundër korrupsionit, fitoi rreth 51% të votave dhe 140 nga 250 vendet në parlament. Fitorja e saj i dha fund 14 viteve të qeverisjes së Partisë Përparimtare. Shumica e re nuk është kundër minierave: kandidatët e saj kanë deklaruar se kompanitë duhet t’i binden ligjit dhe se ata që janë përgjegjës për dëmet e shkaktuara në të kaluarën duhet të mbajnë përgjegjësi.
Më 9 nëntor, 34 kandidatë të “Listës së Studentëve” dhe tetë bashkëpunëtorë u kërkuan autoriteteve të ndalin konsultimet paraprake për Fazën 2 të zgjerimit të Jama Bor nga Zijin. Konsultimi filloi më 26 tetor, një ditë pas zgjedhjeve. Projekti do të përfshinte miniera nëntokësore nën qendrën e vjetër të qytetit të Borit, një fabrikë të re përpunimi dhe kapacitet për të nxjerrë deri në 18 milionë tonë xehe në vit.
Mosmarrëveshja përfshin gjithashtu projektin e propozuar të litiumit në Jadar, i cili synonte ta bënte Serbinë një qendër evropiane të litiumit. Qeveria e riktheu planin e saj hapësinor në korrik 2024, pasi plani ishte anuluar në janar 2022 pas protestave masive. Parlamenti serb hodhi poshtë një ndalim të propozuar për minierat e litiumit dhe borit, ndërsa kritikët e strategjisë kombëtare minerare thanë se ishin përjashtuar nga procesi i dëgjesave publike.
Rekordi mjedisor dhe besimi i publikut
Bori është kthyer në një shembull kombëtar në debatin mbi pasojat mjedisore të minierave. Nivelet e dioksidit të squfurit arritën në 2,000 µg/m³ në vitin 2019, kundrejt një kufiri orar prej 350 µg/m³. Në vitin 2025, raportuesit specialë të Kombeve të Bashkuara e përshkruan zonën përreth Borit si një “zonë sakrifice” dhe kërkuan vlerësime të ndikimit; as Serbia dhe as Zijin nuk u përgjigjën brenda afatit të caktuar.
Gjykatat e kanë dënuar disa herë kompaninë Zijin për ndërtime pa leje, përfshirë punimet në një venddepozitim të mbetjeve minerare. Një nga gjobat ishte rreth 17,000 euro. Në qershor, Shtetet e Bashkuara shtuan një akuzë për punë të detyruar kundër Serbia Zijin Copper, pasi Shërbimi i Doganave dhe Mbrojtjes së Kufirit gjeti gjashtë tregues të Organizatës Ndërkombëtare të Punës për punë të detyruar dhe bllokoi bakrin e kompanisë në kufi. Zijin deklaroi se e ka marrë çështjen seriozisht dhe po kryen një vlerësim të të drejtave të njeriut.
Zijin tha se ka shpenzuar më shumë se 100 milionë dollarë për pajisje të kontrollit të emetimeve në ajër dhe ka reduktuar përqendrimin e metaleve të rënda në lumin e Borit me mbi 99%. Të dhënat zyrtare treguan më pak arsenik në ajrin e Borit krahasuar me një dekadë më parë, ndërkohë që pjesa më e madhe e dëmit mjedisor i është atribuar dekadave të nëninvestimit nën ish-ndërmarrjen shtetërore RTB Bor.
Në gusht të vitit 2024, dhjetëra mijëra njerëz marshuan kundër mënyrës se si qeveria po menaxhon mosmarrëveshjen mjedisore. Presidenti Aleksandar Vuçiç e akuzoi lëvizjen se po kërkon të rrëzojë qeverinë përmes një “revolucioni me ngjyra”. Pas shembjes së çatisë së stacionit në Novi Sad në nëntor 2024, studentët kundër korrupsionit dhe fermerët kundër litiumit shpesh u gjendën në të njëjtat barrikada, ndërsa aktivizmi u zgjerua në kërkesa për transparencë dhe llogaridhënie demokratike.
Bashkimi Evropian dhe Serbia nënshkruan në vitin 2024 një memorandum për lëndët e para kritike, i cili synon ta afrojë Serbinë me Brukselin. Kritikët e panë këtë si një lëvizje ku Gjermania importon litium, ndërsa Serbia mban rreziqet. Projekti Jadar u caktua më vonë si një “projekt strategjik” i BE-së, një status që nuk garanton as zhvillimin e tij dhe as lejet kombëtare serbe; shumë serbë e panë këtë përcaktim si dëshmi se përparësitë evropiane janë të parat.
Kushtet për projektet e ardhshme mbeten të pazgjidhura
Akademikët serbë të minierave kanë argumentuar se pyetja duhet të jetë “çfarë lloj minierash” në vend të “miniera, po apo jo”. Ndryshimet e propozuara përfshijnë publikimin e kontratës së vitit 2018 me Zijin dhe të gjitha marrëveshjeve për Jadar-in, krijimin e një inspektorati me gjoba efektive dhe të dhëna publike të drejtpërdrejta për emetimet në Bor, si dhe pezullimin automatik të projekteve të ndërtuara pa leje. Propozimet gjithashtu bëjnë thirrje për rishkrimin e ligjit minerar me përfshirjen e njerëzve që u përjashtuan nga procesi i mëparshëm, duke u dhënë bashkive dhe komuniteteve të prekura një zë vendimmarrës dhe një pjesë të dukshme të të ardhurave nga koncesionet, si dhe ngrirjen e Fazës 2 të Jama Bor derisa të përfundojnë publikisht vlerësimet e pavarura për shembjet e tokës dhe zhvendosjen e popullsisë.
Rio Tinto deklaroi në një memo të brendshme se projekti Jadar do të vihej nën statusin “kujdes dhe mirëmbajtje”, për shkak se procesi i pajisjes me leje nuk kishte përparuar. Kompania e përshkroi zyrtarisht këtë lëvizje si një masë administrative të brendshme, të lidhur me përpjekjet e drejtorit ekzekutiv Simon Trott për të thjeshtuar grupin dhe për të përqendruar kapitalin në rritjen afatshkurtër, ndërsa theksoi se prioriteti i saj mbetet ruajtja e të drejtave ligjore mbi projektin.
Në janar, lideri i opozitës Dragan Đilas tha se Rio Tinto po përgatiste një kërkesë për dëmshpërblim ndaj Serbisë në vlerën 1–1.5 miliardë euro; asnjëra palë nuk e konfirmoi këtë pretendim. Propozimet për Jadar-in përfshijnë ose një tërheqje të plotë, ose një rikthim me kushte të ndryshuara, që do të përfshinin shkencë të financuar në mënyrë të pavarur, një të drejtë reale vetoje për komunitetin lokal dhe rishikimin e planeve të përpunimit nga e para. Raporti gjithashtu paralajmëron se kërcënimet për arbitrazh dhe përpjekjet për të siguruar një licencë sociale nuk mund të bashkëjetojnë; një kandidat i Listës së Studentëve deklaroi përpara zgjedhjeve se “nuk ka kuptim të bisedohet me një kompani të tillë”.
Burimi: SEE Energy News

