Kompanitë evropiane të minierave dhe metaleve përballen me rregulla më të lehta për raportimin e qëndrueshmërisë dhe kujdesin e duhur, pasi qeveritë e BE-së dhanë miratimin përfundimtar për direktivën Omnibus I më 24 shkurt 2026. Ndryshimet ngushtojnë kërkesat për pajtueshmëri, por performanca mjedisore dhe sociale mund të ndikojë ende nëse projektet do të vazhdojnë dhe nëse prodhimi i tyre do të gjejë blerës.
Omnibus I ka hyrë në fuqi që nga 18 marsi. Rreth 5,000 kompani pritet të mbeten subjekt i raportimit të detyrueshëm të qëndrueshmërisë, një pjesë e vogël e numrit fillestar, ndërsa presionet tregtare dhe ato të lejeve e mbajnë performancën ESG (mjedisore, sociale dhe të qeverisjes) relevante për sektorin.
Rregullat e raportimit ngushtohen ndërsa karboni hyn në çmime
Direktiva ngushtoi ndjeshëm Direktivën për Raportimin e Qëndrueshmërisë së Korporatave dhe Direktivën për Kujdesin e Duhur të Qëndrueshmërisë së Korporatave. Kërkesat për kujdesin e duhur tani zbatohen vetëm për kompanitë me më shumë se 5,000 punonjës dhe 1.5 miliardë euro qarkullim global.
Omnibus I hoqi regjimin e harmonizuar të përgjegjësisë civile të direktivës për kujdesin e duhur dhe detyrimin që kompanitë të miratojnë plane për tranzicionin klimatik. Penalitetet janë të kufizuara në 3% të qarkullimit global. Zbatimi i rregullave të kujdesit të duhur është shtyrë për në korrik të vitit 2028, ndërsa shtetet anëtare duhet t’i transpozojnë ndryshimet e raportimit deri në mars të vitit 2027.
Detyrimet e veçanta për kujdesin e duhur sipas Rregullores së BE-së për Bateritë, që mbulojnë kobaltin, litiumin, nikelin dhe grafitin natyror, u shtynë nga data e planifikuar e fillimit në gusht 2025 për në 18 gusht 2027. Komisioni Evropian përmendi nevojën e prodhuesve për të rregulluar zinxhirët e furnizimit, vonesat në caktimin e organeve të verifikimit të pajtueshmërisë dhe papjekurinë e skemave të kujdesit të duhur të industrisë si arsye për këtë vonesë.
Ndryshimet rregullatore nuk i heqin kërkesat ESG për kompanitë që kërkojnë statusin e projektit strategjik sipas Aktit për Lëndët e Para Kritike: aplikantët duhet ende të demonstrojnë kredencialet mjedisore, sociale dhe të qeverisjes. Plani RESourceEU gjithashtu u kërkon kompanive të mëdha të vlerësojnë rreziqet e zinxhirit të furnizimit dhe të diversifikohen.
Kostot e karbonit dhe kërkesat e blerësve i shtojnë këto presione. Mekanizmi kufitar i karbonit u ngarkon importuesve të çelikut dhe aluminit rreth 75 euro për ton CO₂. Në gusht, Fastmarkets lançoi një premium evropian për katodën e bakrit me karbon të ulët, të prodhuar me jo më shumë se 1.5 ton ekuivalent CO₂ për ton, duke e bërë intensitetin e karbonit gjithnjë e më shumë një faktor çmimi sesa thjesht një masë raportimi.
Lejet dhe pëlqimi i komunitetit mbeten rreziqe
Projekti i litiumit “Jadar” në Serbi, i përshkruar dikur si i aftë për të mbuluar një pjesë të madhe të nevojave të Evropës për litium dhe të cilit iu dha statusi strategjik nga BE-ja, është kaluar në fazën e kujdesit dhe mirëmbajtjes nga Rio Tinto pas vitesh protestash masive dhe vonesash në pajisjen me leje. Projekti ilustron se statusi strategjik i BE-së nuk mund të zëvendësojë pëlqimin lokal.
Politikanët e opozitës serbe thonë se Rio Tinto po përgatit një kërkesë për dëmshpërblim në vlerën nga 1 miliard deri në 1.5 miliardë euro. As Rio Tinto dhe as qeveria serbe nuk e kanë konfirmuar këtë pretendim.
Uji, biodiversiteti dhe përdorimi i tokës po shndërrohen në çështje parësore për projektet tokësore, veçanërisht në rajonet bujqësore dhe zonat me burime ujore të brishta. Projektet që angazhojnë komunitetet herët, publikojnë të dhënat mjedisore dhe ndajnë përfitimet po rezultojnë më rezistente se ato që mbështeten vetëm te përkrahja kombëtare ose ajo e BE-së.
Norvegjia, e cila u bë vendi i parë që miratoi minierat në shtratin e detit në ujërat e saj në vitin 2024, ra dakord si pjesë e një marrëveshjeje buxhetore me partitë më të vogla që të mos lëshojë licenca deri të paktën në vitin 2029. Ky vendim e lë Evropën pa një opsion afatshkurtër për miniera në det të hapur, ndërkohë që administrata e Shteteve të Bashkuara ka ndërmarrë hapa për të përshpejtuar minierat në shtratin e detit.
Për minatorët dhe përpunuesit evropianë, presioni po vjen gjithnjë e më shumë nga klientët që paguajnë për metal me karbon të ulët, kostot e karbonit në kufi, investitorët që vlerësojnë rrezikun e lejeve dhe komunitetet që janë në gjendje të ndalojnë projektet, si dhe nga rregulloret. Kompanitë që i trajtojnë ndryshimet e “Omnibus” si një arsye për t’u tërhequr, mund ta gjejnë tregun më pak falës sesa rregullat e rishikuara.
Foto: MommoLabro — CC0
Burimi: SEE Energy News
