Operacionet e Zijin Mining në Serbi gjeneruan më shumë se 1.3 miliardë euro fitim, ndërkohë që ndotja dhe mosmarrëveshjet me komunitetin kanë vënë nën lupë minierat dhe planet e zgjerimit të kompanisë. Fitorja zgjedhore e “Listës së Studentëve” ka rritur presionin mbi qeverinë e re për të zbatuar ligjin në mënyrë më strikte, gjë që mund të ketë pasoja për lejet e Zijin dhe objektivin e saj për një prodhim vjetor prej 450,000 tonë bakër në Serbi.
Biznesi i kompanisë në Serbi përfshin kompleksin e vjetër të minierave dhe shkrirjes në Bor, si dhe Čukaru Peki, një minierë nëntokësore që u hap në vitin 2021. Së bashku, këto operacione prodhuan rreth 296,000 tonë bakër dhe 9.1 tonë ar vitin e kaluar, duke e bërë Serbinë prodhuesin e dytë më të madh të bakrit në Evropë.
Minerali me përqendrim të lartë nxit fitimet
Zijin premtoi të investonte 1.26 miliardë dollarë kur bleu 63% të RTB Bor në vitin 2018, ndërsa deri në prill të vitit 2025 kishte investuar 3.27 miliardë dollarë. Shteti serb ruajti pjesën e mbetur të aksioneve në kombinatin minerar dhe të shkrirjes, i cili ishte në falimentim dhe i vjetëruar deri në vitin 2018, duke u bërë famëkeq për mjegullën e verdhë mbi Bor. Qeveria e prezantoi Zijin si një shpëtimtar kur hyri në këtë biznes.
I përshkruar si prodhuesi më i madh i metaleve në Kinë, Zijin siguroi depozitën e Čukaru Peki duke marrë përsipër kompaninë kanadeze Nevsun dhe duke blerë aksionet e Freeport-McMoRan. Miniera ndodhet pak kilometra larg shkritores së vjetër të Borit. Minerali në zonën e sipërme të saj ka një përqendrim prej rreth 3% bakër dhe gati dy gramë ar për ton.
Serbia Zijin Mining, e cila operon në Čukaru Peki, raportoi një fitim neto prej më shumë se 1.1 miliardë euro në vitin 2025, me të ardhura prej rreth 1.8 miliardë euro. Marzhi i fitimit ishte afërsisht 60%, ndërsa fitimet e Zijin nga Serbia tejkaluan 1.3 miliardë euro, duke përfshirë edhe kompleksin e vjetër të Borit. Zijin nuk publikon kostot sipas minierës.
Nënproduktet e arit mbulojnë pjesën më të madhe të kostove operative të Čukaru Peki, duke e bërë atë një nga minierat e bakrit më të lira në botë, sipas informacionit të ofruar për operacionin. Kompleksi i Borit ka mineral me përqendrim 0.39% bakër dhe një shkritore të vjetëruar; ai fiton më pak se Čukaru Peki dhe është më i ekspozuar ndaj rënies së çmimeve të bakrit. Punonjësit e Zijin paguhen shumë mbi mesataren kombëtare të Serbisë dhe rreth 1,500 firma lokale furnizojnë minierat e saj.
Ndotja dhe pajtueshmëria
Ndotja u rrit ndërsa prodhimi u shtua pas mbërritjes së Zijin në vitin 2018, megjithëse Bor prej kohësh ishte prekur nga ndotja. Nivelet e dioksidit të squfurit arritën në 2,000 mikrogramë për metër kub në vitin 2019, krahasuar me kufirin orar prej 350 mikrogramë për metër kub. Nivelet e arsenikut gjatë kësaj periudhe arritën shumë herë mbi nivelin e lejuar.
Deri në fund të vitit 2021, kufiri ditor i dioksidit të squfurit ishte tejkaluar 15 herë brenda atij viti, ndërkohë që ligji serb lejon vetëm tri tejkalime. Banorët raportuan se rrobat e lara të varura jashtë ktheheshin të verdha. Bashkia e Borit ngriti një kallëzim penal, ndërsa aktivistët paraqitën ankesa kundër drejtorit të Zijin, kryetarit të bashkisë dhe ministrit të mjedisit.
Pas protestave të mijëra njerëzve në Beograd në prill të vitit 2021, qeveria serbe urdhëroi ndalimin e punimeve në Bor. Ajo kërkoi nga Zijin që të përmbushte standardet e përcaktuara dhe të ndërtonte një impiant të trajtimit të ujërave të ndotura përpara se të rifillonte punën. Kompania i përfundoi punimet e kërkuara shpejt dhe u pajtua me urdhrin brenda pak javësh nga vendimi për ndalim.
Zijin deklaron se ka shpenzuar më shumë se 100 milionë dollarë për pajisje të emetimeve në ajër dhe ka ndërtuar një shkritore të re dhe një impiant acidi. Kompania thotë se riciklon ujërat e ndotura industriale dhe ka devijuar një rrjedhë më të pastër në lumin Borska, i cili prej kohësh konsiderohej i vdekur. Kompania pohon se përqendrimet e metaleve të rënda në lumë kanë rënë me më shumë se 99% dhe se uji rrjedh i pastër për herë të parë që nga viti 1948. Të dhënat zyrtare tregojnë se në ajrin e Borit ka më pak arsenik se një dekadë më parë.
Gjykatat e kanë dënuar Zijin disa herë për ndërtim pa leje, përfshirë një objekt në një vendgrumbullim mbetjesh; një nga gjobat ishte rreth 17,000 euro. Një zgjerim i vitit 2020 vazhdoi pa një vlerësim të duhur të ndikimit në mjedis. Inspektorët e pyjeve ndaluan punimet në Malka Golaja këtë vit për shkak të dyshimeve për prerje të paligjshme të pyjeve në vendburimin e madh të ri të bakrit dhe arit pranë Zajeçarit.
Në vitin 2025, raportuesit specialë të OKB-së e quajtën zonën minerare një “zonë sakrifice” dhe i kërkuan Serbisë dhe Zijin të publikonin vlerësimet e tyre të ndikimit. Asnjëra palë nuk u përgjigj brenda afatit të caktuar.
Komunitetet përballen me zgjerimin e minierave
Krivelj, një fshat kryesisht vlleh me rreth 700 banorë pranë minierave, ka qenë në qendër të mosmarrëveshjeve për pluhurin, mbetjet minerare dhe sigurinë. Banorët e moshuar bllokuan rrugën për në një gropë për muaj të tërë në vitin 2024, duke ndaluar prodhimin. Banorët thonë se pluhuri dëmton të korrat e tyre dhe se lumi transporton mbetje minerare në kopshtet e tyre.
Njerëzit në fshat thonë se u është thënë që do të kishin vetëm 20 minuta kohë për t’u larguar nëse një digë e mbetjeve minerare do të dështonte. Në vend që ta zhvendoste Kriveljin si një të tërë, Zijin ka blerë shtëpitë një nga një.
Faza tjetër në Čukaru Peki është një projekt i minierave nëntokësore me vlerë 3.8 miliardë dollarë, në një depozitë që përmban rreth 15 milionë tonë bakër. Kjo do të kërkonte zhvendosjen e të gjithë fshatit Oštrelj dhe një pjese të Slatinës. Një impiant i propozuar për mbetjet minerare do të mbulonte 1,900 hektarë të luginës së Kriveljës, në rrjedhën e sipërme të Timokut dhe Danubit, dhe grupe në Rumani e Bullgari kanë filluar të kundërshtojnë.
Qeveria e re përballet me testin e zbatimit të ligjit
Kontrata e vitit 2018 me Zijin nuk u publikua fillimisht dhe, sipas raportimeve, e përjashtonte investitorin nga përgjegjësia për dëmet mjedisore gjatë një periudhe tranzicioni. Përgjegjësia për planet e cilësisë së ajrit iu delegua një këshilli bashkiak që nuk kishte asnjë autoritet mbi industrinë. Gjobat ishin simbolike dhe shumë banorë të Borit, të cilët vareshin nga Zijin për punësim, kishin frikë të ankoheshin.
Lista Studentore fitoi rreth 53% të votave dhe një shumicë absolute më 25 tetor, duke i dhënë fund 14 viteve të qeverisjes nga partia e Aleksandar Vuçiçit. Lëvizja lindi nga protestat pas shembjes vdekjeprurëse të çatisë së stacionit në Novi Sad në vitin 2024. Platforma e saj përqendrohet më shumë te ligjshmëria sesa te gjeopolitika.
Më 9 nëntor, kandidatët e Listës Studentore i kërkuan agjencisë së planifikimit të pezullonte konsultimin publik për fazën e dytë të minierës Jama Bor. Plani parashikon nxjerrjen e deri në 18 milionë tonë xehe në vit dhe gërmime nën qendrën e vjetër të qytetit. Kandidatët i bënë thirrje qeverisë së re që ta anulojë atë, ndërsa theksuan se nuk duan ta ndalojnë minierën; ata deklaruan se kompanitë duhet t’i binden ligjit dhe se dikush duhet të mbajë përgjegjësi për dëmet e shkaktuara në të kaluarën.
Firmat kineze që operojnë në Serbi thonë se nuk presin ndryshime të mëdha dhe se shtetëzimi konsiderohet i pamundur. Rreziqet e mundshme afatshkurtra për Zijin përfshijnë ngrirjen e planeve hapësinore, ngadalësimin e lejeve për Zonën e Poshtme dhe Malka Golaja, inspektime më të rrepta, publikimin e kontratës dhe një mundësi për rritjen e rentës minerare. Këto vonesa rregullatore mund ta shtyjnë me vite objektivin e kompanisë për prodhimin e 450,000 tonë bakër në vit.
Zijin është e listuar në Shangai dhe Hong Kong dhe nxjerr më shumë se një milion tonë bakër në vit në nivel global. Mbrojtësit e saj argumentojnë se një kompani e madhe minerare e listuar publikisht ka një nxitje për të përmbushur standardet evropiane. Zijin ka teknologjinë dhe kapitalin në Serbi për të përmbushur çdo standard që i vendoset, por nuk i ka respektuar vullnetarisht standardet në Serbi apo në Taxhikistan, ku fshatarët pranë minierës së saj të arit bëjnë ankesa të ngjashme.
Kur qeveria serbe e urdhëroi Zijin të ndalonte punën në vitin 2021, kompania u bind brenda pak javësh. Çështja për qeverinë e re është se si do t’i vendosë dhe do t’i zbatojë standardet; pritet që Zijin t’i përmbushë ato “jo më lart, por as më ulët se kaq”.
Foto: habiloid — CC BY-SA 2.0
Burimi: SEE Energy News

