Një ekspozitë e re në Muzeun Historik Gjerman në Berlin po nxit polemika duke shqyrtuar lidhjet midis kolonializmit dhe nazizmit. Ekspozita, e titulluar “Lidhje të diskutueshme: Dhuna koloniale dhe ajo nacional-socialiste”, e kuruar nga profesori Stephan Malinowski, nuk synon t’i japë fund debatit mbi vlefshmërinë e krahasimeve midis dhunës koloniale dhe asaj naziste, por përkundrazi, synon të tregojë historinë e saj.
Ekspozita fillon me një krahasim mbresëlënës midis një kamxhiku prej lëkure hipopotami, të përdorur në kolonitë afrikane, dhe një kanisteri me Zyklon B, helmi i përdorur në dhomat e gazit të nazistëve. Ndonëse ekspozita vë në pah kontrastin midis dhunës koloniale dhe vrasjeve masive të industrializuara të Holokaustit, ajo gjithashtu tregon lidhjet midis të dyjave. Për shembull, kamxhikët përdoreshin në kampet e përqendrimit nazist, ndërsa Italia fashiste përdori armë kimike kundër civilëve dhe ushtarëve gjatë pushtimit të Etiopisë në vitet 1935-1936.
Historianët kanë vënë re prej kohësh ngjashmëritë midis dhunës koloniale dhe asaj naziste, duke përfshirë hierarkinë racore, çnjerëzimin, kampet e përqendrimit dhe dhunën masive. Në vitet 1930, mendimtarët antikolonialë nga India deri në Karaibe argumentuan se kolonializmi dhe fashizmi ishin dy anët e së njëjtës medalje. George Padmore, një gazetar nga Trinidadi dhe pan-afrikanist, vërejti në vitin 1938 se “nuk ka asgjë të re apo origjinale në shfrytëzimet arrogante të Hitlerit dhe Musolinit. Të gjitha ato janë përdorur më parë nga britanikët në përpjekjet e tyre për të nënshtruar popujt më pak të armatosur dhe më të prapambetur industrialisht.”
Ekspozita gjithashtu eksploron rolin e kolonializmit në formësimin e ideologjisë dhe politikave të regjimit nazist. Hannah Arendt, filozofe gjermano-amerikane, argumentoi në veprën “Origjina e Totalitarizmit” (1951) se territoret koloniale shërbyen si laboratorë për ideologjitë racore dhe praktikat e dominimit që mund të zbatoheshin përtej kufizimeve ligjore të Evropës. Arendt përshkroi se si këto praktika më vonë “u kthyen si bumerang” në Evropë dhe ndihmuan në formësimin e politikës totalitare në një formë të veçantë dhe të paprecedentë.
Shteti i Lirë i Kongos, kolonia private e mbretit Leopold II të Belgjikës nga viti 1885 deri në 1908, u bë famëkeq për brutalitetin e tij ekstrem, ku autoritetet koloniale përdornin ekzekutime, amputime dhe dhunë seksuale për të siguruar përmbushjen e kuotave të prodhimit të gomës. Puna e detyruar ishte thelbësore për sundimin nazist, ku miliona polakë, ukrainas, rusë dhe të tjerë nga Bashkimi Sovjetik, si dhe hebrenj, iu nënshtruan shfrytëzimit dhe “Vernichtung durch Arbeit” (“asgjësimit përmes punës”).
Ndërsa racizmi ishte themeli si i perandorive koloniale ashtu edhe i nazizmit, profesori Malinowski argumenton se qëllimet ishin të ndryshme. Fuqitë koloniale prireshin ta paraqisnin asimilimin si një rrugë drejt përparimit, duke i detyruar popujt e kolonizuar të përqafonin kulturën evropiane dhe t’i shërbenin interesave perandorake. “Kjo sigurisht nuk është diçka që regjimi nazist ua ofron polakëve apo rusëve, e lëre më hebrenjve,” shtoi ai.
Historiani Edward Kissi, nga Universiteti i Floridës së Jugut, vë në dukje se dhuna koloniale ishte po aq ekstreme sa dhuna naziste, por dhuna naziste ishte shfarosëse dhe asgjësuese në krahasim me dhunën në koloni. Ai thekson se, ndryshe nga fuqitë koloniale evropiane në Afrikë, nazistët ndoqën eliminimin e gjermano-afrikanëve ose të popujve me prejardhje afrikane në Gjermani përmes sterilizimit të detyruar.
Ekspozita nuk bën asnjë paralelizëm të drejtpërdrejtë midis vrasjeve të industrializuara të kryera në kampet e vdekjes naziste dhe dhunës koloniale. “Aty ku të dyja gjërat vërtet ndahen është Holokausti dhe vrasja sistematike masive e hebrenjve evropianë, e cila ishte vrasje për vetë qëllimin e vrasjes,” shpjegon profesori Malinowski. Deportimi i rreth 1,800 hebrenjve nga ishujt grekë të Rodosit dhe Kos-it në korrik të vitit 1944 ilustron se si persekutimi nazist shpesh binte ndesh me logjikën ushtarake ose ekonomike.
Çështja e “veçantisë” së Holokaustit ka qenë subjekt i një debati intensiv, veçanërisht në Gjermani, ku shpesh shprehet frika se çdo krahasim rrezikon të relativizojë ose minimizojë krimet naziste, e në veçanti Holokaustin. Të tjerë kanë argumentuar se përqendrimi intensiv te epoka naziste ka ardhur, të paktën pjesërisht, në kurriz të një ballafaqimi kuptimplotë me historinë koloniale të Gjermanisë.
Vrasja masive e dhjetëra mijëra pjesëtarëve të popujve Herero dhe Nama gjatë katër viteve të sundimit kolonial gjerman konsiderohet tani si gjenocidi i parë i shekullit të 20-të. Në vitin 2016, përfaqësuesit e popullit Nama u larguan nga bisedimet pasi kryenegociatori i Gjermanisë tha se ajo që ndodhi ishte “e pakrahasueshme” me Holokaustin. Qeveria gjermane që atëherë i ka njohur ngjarjet si gjenocid “nga këndvështrimi i sotëm”, por ende nuk ka pranuar përgjegjësinë ligjore dhe as nuk ka rënë dakord për të paguar dëmshpërblime zyrtare.
Ekspozita hapet në mes të debateve të ripërtërira mbi kolonializmin e kolonëve, përkufizimin e gjenocidit dhe kuptimin e shprehjes “kurrë më”, të cilat janë ashpërsuar nga çështja e Nikaraguas kundër Gjermanisë në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë për mbështetjen gjermane ndaj Izraelit gjatë luftës në Gaza. Këto tensione reflektohen në komentet e vizitorëve në epilogun e ekspozitës, edhe pse vetë ekspozita nuk e trajton Izraelin apo Palestinën, përveç një referimi për Mohammed Amin al-Husseini-n, i cili u emërua Myfti i Madh i Jerusalemit në vitin 1921.
Gjermania ka pranuar në mënyrë të pakushtëzuar përgjegjësinë për Holokaustin, i cili është në qendër të kulturës së përkujtimit të vendit. Megjithatë, Kissi e krahason hezitimin e dukshëm të Gjermanisë për t’u përballur me historinë e saj koloniale me debatet në SHBA mbi skllavërinë, në Kamboxhia mbi Kmerët e Kuq dhe në Turqi mbi gjenocidin armen. Sipas tij, identiteti bashkëkohor i Gjermanisë nuk mund të kuptohet plotësisht pa shqyrtuar historinë e saj koloniale dhe mënyrat se si nazistët përvetësuan dhe transformuan aspekte të asaj trashëgimie.
“Lidhje të diskutueshme: Dhuna koloniale dhe nacional-socialiste” është e hapur në Muzeun Historik Gjerman deri më 11 prill 2027.
