Projekti i propozuar i Serbisë për hidroakumulimin “Iron Gate 3”, me një vlerë prej 2.6 miliardë euro, ndodhet në fazën e përgatitjes, por rentabiliteti i tij varet nga një regjim operativ për lumin Dunaj që mbron hidrocentralet serbe dhe rumune, si dhe sistemet e ftohjes së reaktorëve bërthamorë të vendosur në rrjedhën e poshtëme. Projekti, në vendin e tij, njihet si projekti “Đerdap 3”. Konfiguracioni i tij përfundimtar dhe kostoja janë ende në proces të dizajnit dhe rishikimit.
Sipas planit aktual të Serbisë, kapaciteti i projektit është deri në 1.800 MW. Qeveria synon të finalizojë dokumentacionin e projektit deri në fund të vitit 2029, pas së cilës fillimi i ndërtimit do të varej nga vendimet teknike, mjedisore, bilaterale dhe financiare. Një konsorcium i udhëhequr nga Instituti i Ujësjellësit “Jaroslav Černi”, i kontrolluar nga “Millennium Team”, ka fituar tenderin për planifikimin dhe përgatitjen e dokumentacionit teknik fillestar.
Kompania “Bechtel–Enka” është kualifikuar për negociime të mëtejshme në procesin ndërkombëtar të zgjedhjes së furnizuesve të qeverisë. Këto faza ecnë e përgatitjes së projektit, por nuk garantojnë sigurimin financiar ose një angazhim pa kushte për ndërtimin. Studimet e kontratës avancojnë projektin; testi kryesor i investimit është nëse ai mbetet financiarisht i qëndrueshëm, pasi përfshihen kufizimet e menaxhimit të ujit, rreziqet e ndërtimit dhe kostot e financimit.
Prodhimi i energjisë dhe ftohja aktualisht varen nga lumi
Hidrocentralet ekzistuese të “Iron Gates” ofrojnë tashmë një kapacitet të konsiderueshëm prodhimi energjie në të dyja anët e kufirit serbo-rumun. Kompania shtetërore serbe e energjisë, “EPS”, operon një kapacitet prej 1.140 MW në hidrocentralet “Đerdap 1” dhe 270 MW në “Đerdap 2”. Kompania rumune “Hidroelectrica” operon një kapacitet prej 1.166.4 MW në hidrocentralin “Porțile de Fier I”.
Hidrocentrali “Porțile de Fier II” ka një kapacitet prej rreth 251.2 MW në centralin kryesor, ndërsa në “Gogoșu” ka një kapacitet të mëtejshëm prej 54 MW. Së bashku, këto asete hidroelektrike përbëjnë rreth 2.9 GW kapaciteti. Prodhimi i tyre varet nga rrjedhat natyrore të lumit, nga niveli i ujit, nga disponueshmëria e pajisjeve dhe nga operacioni i koordinuar, kështu që kapaciteti i instaluar nuk garanton një prodhim të barabartë kur nivelet e ujit janë të ulëta.
Më poshtë, centrali bërthamor “Cernavodă” i kompanisë “Nuclearelectrica” ka një kapacitet brutë prej rreth 1.4 GW, i ndarë në dy reaktorë, dhe përdor lumin Dunaj për ftohje. Kështu, lumi furnizon prodhimin hidroelektrik, ftohjen e reaktorëve bërthamorë dhe, sipas konceptit të “Đerdap 3”, ujin e përdorur për ruajtjen e energjisë elektrike. Këto funksione mund të kompletojnë njëra-tjetrën, por konkurrojnë për ujë kur burimet janë të pakësuara.
Vaji i vitit 2026 ka treguar këtë problematike. Në muajin tetor, të dy centralet bërthamore të “Cernavodă” janë ndaluar përkohësisht, duke pritur një rritje të niveleve të ujit në lumin Dunaj. Siguria bërthamore ka mbetur e ruajtur, por prodhimi i energjisë është ndërprerë.
Paralelja e Nuclearelectrica për vitin 2026 ka ulur pritshmërinë për furnizimet vjetore në rrjet nga 9.080 TWh në 6.743 TWh. Kjo ulje reflekton gjithashtu një ndërprerje të hershme të lidhur me transformatorin dhe nuk mund të atribuohet vetëm thatësirës. Centrali hidroelektrik “Đerdap 3” nuk ka shkaktuar këto ndërprerje, pasi ende nuk është ndërtuar; këto ngjarje ilustrojnë vlerësimin e prekshmërisë operative ndaj të cilit duhet të vlerësohen efektet të mundshme shtesë.
Hidroakumulimet ndryshojnë kohën e përdorimit të ujit
Projekti “Đerdap 3” është planifikuar si një impiante hidroakumulimi i lidhur me rezervuarin ekzistues “Iron Gate I”. Koncepti i propozuar nga EPS do të merrte ujë pranë kilometrit 1007 të Danubit, do ta pomponte në rezervuarët e vendosur në Pesača dhe Brodica, dhe më pas do ta dërgonte përsëri përmes turbinave kur nevojë për energji elektrike. Një koncept më i vjetër, i zhvillimit të plotë, parashikonte një kapacitet prej 2.400 MW, 578 milionë metra kub uji rezervë dhe një energji ekuivalente me rreth 484 GWh; këto shifra janë të ndryshme nga rasti fillestar aktual prej 1.800 MW.
Hidroakumulimet shndërrojnë energjinë elektrike nga një moment në një tjetër: energjia elektrike përdoret për të ngritur ujin, dhe një pjesë e kësaj energjie rikuperohet kur uji lirohet për prodhimin e energjisë. Vlera e këtij projekti varet nga zgjatja e ruajtjes, mundësitë e karikimit, çmimet e tregut dhe fleksibiliteti operacional. Përdorimi i ujit ndryshon gjithashtu midis mbushjes fillestare dhe operimit rutinë.
Gjatë mbushjes fillestare, uji ruhet në rezervuarët e rinj të vendosur lart. Efekti poshtë rrugës do të varej nga shpejtësia e mbushjes, kushtet e lumit në atë moment dhe nëse lirimet e tjera kompensojnë tërheqjen. Një program i ndarë gjatë periudhave të larta të rrjedhës mund të ketë efekte ndryshme nga mbushja e shpejtë gjatë thatësirës.
Cikli rutinë është ndryshe sepse uji i pompuar lartë kthehet më pas. Përtej një cikli të plotë, humbjet kryesore të ujit vijnë nga avullimi, infiltrimi dhe përdorimi i tjerë konsumues; humbjet e eficiencës elektrike nuk përputhen me të njëjtën përqindje humbje uji. Madje edhe një konsum neto vjetor i kufizuar nuk do të provonte mungesën e ndikimit poshtë rrugës, pasi ruajtja e përkohshme mund të jetë e rëndësishme kur nivelet e hyrjes, thellësia e navigimit ose lirimet e rënë janë pranë kufijve të tyre.
Centrali nuklear Cernavodă ndodhet rreth 700 kilometra lumore poshtë vendit të propozuar për hyrjen e “Đerdap 3”, me rezervuarë ekzistues, lirime të koordinuara, degëzime dhe degëzime të lumit midis tyre. Një tërheqje në vendin e propozuar nuk do të shkaktojë një ulje të menjëhershme dhe të njëjtë të rrjedhës në stacionin bërthamor. Vlerësimi kërkon një model hidraulik që të ndjekë efektet përmes të gjithë sistemit, duke përfshirë mënyrën se si uji shpërndahet drejt rrugës së furnizimit të Cernavodă.
Rumania po ndërmerr tashmë masa për të zgjidhur kufizimet lokale të ujit të ftohtë, përmes gërmimeve dhe ndërhyrjeve në kanalet e lumenjve, ndërsa po vlerëson gjithashtu nevojat e mundshme të një stacioni të zgjeruar të energjisë bërthamore Cernavodă në të ardhmen. Një studim serb që kufizohet në nivelet e ujit pranë qendrës së propozuar të energjisë do të ishte i pamjaftueshëm.
Ndihma në raste të thatësishës do të varej nga sasia e ujit e rezervuar.
EPS ka prezantuar gjithashtu Đerdap 3 si një burim të mundshëm për të mbështetur përdoruesit poshtë rrjedhës gjatë periudhave të thatësishës. Uji i ruajtur paraprakisht teorikisht mund të lirohet për të ndihmuar në ruajtjen e niveleve të Danube poshtë rrjedhës dhe për të përmirësuar kushtet e ftohjes për centralet bërthamore. Mekanizmi është fizikisht i besueshëm: uji i ruajtur më vonë mund të lirohet, duke kontribuar në prodhimin e energjisë elektrike dhe duke rritur rrjedhën poshtë rrjedhës.
Benefiti do të varej nga sasia e disponueshme, nga momenti i lirimit dhe nga efekti që arrin në pikën e hyrjes relevante. Ai do të varej gjithashtu nëse uji ishte rezervuar në fakt për të mbështetur periudhat e thatësishës. Si ilustrim, një rezervë prej 100 milionë metrakub mund të ofrojë një rrjedhë shtesë prej 100 metrakub në sekondë për rreth 11.6 ditë, ose 500 metrakub në sekondë për rreth 2.3 ditë, para se të merren parasysh humjet dhe dërgimi poshtë rrjedhës.
Këto janë kalkulime ilustruese, jo parashikime për Đerdap 3. Ato tregojnë se pse vetëm megavatët e instaluar zbulojnë shumë pak rreth aftësisë së projektit për të mbështetur Danube gjatë një thatësire të zgjatur. Një marrëveshje e besueshme do të specifikonte volumet minimale të rezervës, kushtet e lirimit, përgjegjësitë dhe kompensimet, si dhe kur mbështetja e ujit poshtë rrjedhës ka prioritet mbi tregtimin e energjisë elektrike.
I njëjti ujë i ruajtur nuk mund të konsiderohet njëkohësisht si plotësisht i disponueshëm për tregtim të pakufizuar, si rezerva strategjike e Serbisë dhe si mbështetje e garantuar nga Rumania për periudhat e thatësishës. Rasti më i vështirë do të ishte një mungesë rajonale e zgjatur, kur prodhimi hidroelektrik bie, ftohja e centralit bërthamor kufizohet dhe çmimet e energjisë elektrike rriten. Đerdap 3 mund të gjenerojë duke përdorur ujin e ruajtur mëparshëm, por ribushimi i atij uji do të kërkonte energji elektrike dhe një mundësi të lejuar për të hequr ujë.
Kjo lidh hidrologjinë drejtëpërdrejt me të hyrat. Rregullat e krijuara për të mbrojtur përdoruesit poshtë rrjedhës mund të kufizojnë ribushimin pikërisht kur sistemi i energjisë elektrike në rajon është nën presion më të madh.
Të drejtat e Rumanisë mund të ndikojnë në mënyrën e funksionimit
Pika më e fortë e ndikimit të Rumanisë vjen nga të drejtat që ajo ka në sistemin ekzistues të Iron Gates. Marrëveshjet bilaterale kërkojnë që secila palë të evitojë veprime që ndërhyrin në përdorimin e instalimeve të tjetrës. Ato kërkojnë gjithashtu marrëveshje për ndryshime të caktuara që mund të ndryshojnë parametrat e funksionimit të sistemit të menaxhuar bashkërisht.
Implikimet për hidrocentralin “Đerdap 3” do të varet nga dizajni i tij përfundimtar. Nëse projekti kërkon ndryshime në infrastrukturat e përbashkëta ose në mënyrën e përcaktuar të operimit të rezervuarit, Serbia nuk mund të nënshkruajë vetëm miratimin vendas, pasi kjo nuk do të ishte e mjaftueshme. Rumania mund të refuzojë të pranojë një konfigurim që ndryshon materialisht funksionimin e sistemit të përbashkët.
Rregullat ekzistuese të operimit gjithashtu kufizojnë aftësinë për të mbajtur ujë. Për pjesën relevante të rrjedhës poshtë, regjimi bilateral vendos kushte minimale të decharge-it dhe kufizon ndryshimet ditore të nivelit të ujit. Një impiante e re ruajtëse nuk mund thjesht të mbajë ujë çdo herë që çmimet e energjisë elektrike bëjnë pompimin tërheqës.
Vlerësimi i ndikimit mjedisor sjell detyrime të veçanta. Projektet që mund të kenë ndikime të rëndësishme transdhektore kërkojnë njoftim, vlerësim dhe konsultime me shtetet fqinje. Kjo nuk i jep domosdo Rumanisë një veto automatike mbi çdo leje serbe, por kundërshtimet mjedisore, efektet hidraulike dhe të drejtat e lidhura me sistemin e përbashkët mund të vonojnë projektin, të kërkojnë një riprojektim ose të çojnë në kufizime të operimit.
Rumania, pra, mund të ndikojë në projekt pa kërkuar anulimin e tij. Kushtet që mbulojnë mbushjen fillestare, pompimin, luhatjet e rezervuarit, rezervat e thatësisë, decharge-et minimale ose kompensimet mund të ndryshojnë shkallën e tij të qëndrueshme dhe vlerën komerciale. Për kreditorët, një regjim operimi i pazgjidhur do të ishte një rrezik i madh financiar: një impiante që mund të ndërtohet teknikisht mund të mos jetë e volitshme nëse kufizimet e zvogëlajnë materialisht orët në të cilat mund të operojë me fitim.
Kompanitë Černi dhe Bechtel–Enka janë përfshirë në përgatitjet.
Instituti i Ujësjellësit “Jaroslav Černi” do të ndihmojë në vendosjen e hipotezave hidrologjike, bazës së informacionit mjedisor, alternativave teknike dhe kuadririt të kostove, të cilat përdoren në vendimet e mëvonshme. Detyrimi i tij i nënshkruar përfshin një studim pararendës me dizajnin e përgjithshëm dhe një plan hapësinor me qëllim special me vlerësim strategjik mjedisor. Ndikimet ndërkufitare dhe nevoja për të rënë dakord për parametrat kryesorë me vendet fqinje janë qendrore për këtë punë.
Grupi “Millennium Team” kontrollon institutin përmes strukturës së pronësisë. Kjo marrëdhënie, vetvetiu, nuk tregon se puna teknike është e paracaktuar ose e anësuar. Megjithatë, ajo forcon nevojën për një rishikim të pavarur teknik dhe financiar, duke pasur parasysh se një institut brenda një grupi më të madh ndërtimi po ndihmon në definimin e një projekti që më vonë mund të gjenerojë punë ndërtimi të konsiderueshme.
Një proces i financueshëm duhet të verifikojë pavarësisht dizajnin e preferuar, hidrogjologjinë, hipotezat e rezervuarit, kostot e ndërtimit dhe të hyrat e parashikuara në treg. Ai duhet të krahasojë gjithashtu propozimin me konfiguracione më të vogla, graduale ose alternative të ruajtjes. Vlerësimi duhet të jetë në gjendje të konkludojë se projekti nuk duhet të vazgdojë nëse ekonomia e tij dështon kur përfshihen kufizimet realiste.
Kompania Bechtel–Enka është kualifikuar për negociata të mëtejshme për dokumentacionin shtesë të projektit dhe teknik, duke i dhënë konsorciumit një pozicion të fortë perspektiv. Kualifikimi, megjithatë, nuk është një çmim i plotë për ndërtim. Koordinimi midis punës së udhëhequr nga Černi dhe çdo detyrë të mëvonshme të Bechtel–Enka do të jetë i rëndësishëm, me dizajnin e rezervuarit, hipotezat gjeoteknike, kushtet rumune, kërkesat e rrjetit dhe kontingjencat e kostos të bazuara në një bazë teknike të përbashkët.
Pa atë bazë të përbashkët, ndryshimet e mëvonshme mund të çojnë në kostot e ridizajnit, vonesa dhe pretendime kontraktuale. Një kontraktues ndërkombëtar me përvojë mund të forcojë kapacitetin e ekzekutimit, por nuk do të zgjidhë të drejtat e menaxhimit të ujit ose të vendosë qëndrueshmërinë komerciale të projektit.
Ekonomia duhet të reflektojë kufizimet e operimit.
Justifikimi komercial i Đerdap 3 është të absorbojë ose të blejë energji elektrike me vlerë më të ulët dhe të shesë energji elektrike kur vlera e saj është më e lartë, potencialisht së bashku me shërbimet e bilancimit dhe të tjera shërbime. Për shkak të humburave të eficiencës, çmimi i shitjes duhet të mbulojë më shumë se kostoja fillestare të blerjes. Me një eficiencë ilustruese 80% të ciklit, energjia elektrike e blerë me 50 €/MWh do të kushtojë 62,50 € për çdo MWh që do të shpërfaqet më vonë, para kostove operative, tarifave të rrjetit, kostove të financimit dhe rikuperimit të kapitalit.
Projekti gjithashtu mund të ndikojë në çmimet nga të cilat varet modeli i biznesit. Një impiante e madhe e ruajtjes së energjisë mund të rrisë çmimet gjatë ngarkimit dhe të ulë çmimet e pikut gjatë gjenerimit. Prandaj, studimi i fizibilitetit nuk mund thjesht të aplikojë diferencat historike të çmimit në të gjithë prodhimin e ardhshëm.
Modeli ekonomik do të duhet të vlerësojë hidrogjologjinë, disponueshmërinë e energjisë bërthamore, prodhimin e energjisë së rinovueshme, çmimet e energjisë elektrike dhe kufizimet e transmetimit së bashku. Thatësira mund të zvogëlojë njëkohësisht prodhimin hidroelektrik, të kufizojë gjenerimin bërthamor dhe të rrisë çmimet e energjisë elektrike me pakicë. Atëherë është kur ruajtja mund të jetë më e vlefshme, por kufizimet në përdorimin e ujit mund të parandalojnë ose të kufizojnë rimbushjen.
Vlerësimi vendimtar i fizibilitetit duhet të përdorë një skenar operimi të kufizuar, dhe jo një maksimum teknik të pakufizuar.
Përparimet janë në zhvillim, por nuk është marrë asnjë vendim investimi.
Projekti “Đerdap 3” ka kaluar fazën e një thirrëse politike, duke u përpjekur me përgatitjet teknike, përfshirjen e qeverisë, bashkëpunimin serbo-rumun dhe interesin e grupeve ndërkombëtare të mëdha inxhinierie dhe ndërtimi. Kjo i jep projektit një thellësi më të madhe sesa njoftimet konceptuale të mëparshme, por nuk është ende një projekt ndërtimi i financuar. Hapat e rëndësishëm të ardhshëm përfshijnë një projektim përfundimtar, modelim hidrologjik i verifikuar pavarësisht, një regjim operativ i pajtuar me Rumaninë, kostot reale të kapitalit dhe një model financimi i bazuar në kufizimet që projekti do të përballte në realitet.
Serbia mund të porosisë studime dhe të negociojë me kontraktuesit, ndërsa Rumania mund të ndikojë në kushtet që rregullojnë sistemin e përbashkët të lumit Danub. Vëllimi i ujit i disponueshëm do të përcaktohet nga vetë lumi. E ardhmja e projektit “Đerdap 3”, nëse do të bëhet një rezervuar rajonal ose do të mbetet në fazën e studimeve, do të varet nga vlera komerciale që do të mbetet pas vlerësimit të të gjithë këtyre faktorëve së bashku.
Foto: Carlos Valenzuela — CC BY-SA 4.0
Burimi: SEE Energy News
